Wie Hortus Alkmaar zegt, denkt al snel aan planten. Daar staan er dan ook zo’n 1.900 soorten van. Maar ook duiken er kunstwerken duiken op tussen de begroeiing. Kinderen krijgen hier les, andere bezoekers komen er juist om hun hoofd leeg te maken. Zaterdag bestond Hortus Alkmaar precies vijftien jaar. Een verjaardag die vooral liet zien dat achter de poort een hele wereld schuilgaat.
“Het is zoveel meer dan alleen planten”, zegt Erik ten Winkel, vrijwilliger, penningmeester en algemeen manager van Hortus Alkmaar. Hij is bioloog, maar naar eigen zeggen ook ondernemer. Toen hij bij de Hortus betrokken raakte, zag hij genoeg mogelijkheden om de plek verder te ontwikkelen. “Ik heb wel gezegd: als ik het doe, dan gaan we een aantal dingen anders doen.”
Want wie tegenwoordig een rondje door de bijna drie hectare grote tuin maakt, hoeft zeker geen plantenkenner te zijn. “Lang niet iedereen vindt het interessant om over elke plant iets te weten”, zegt Ten Winkel. “Je kunt hier ook gewoon lekker je hoofd leegmaken en genieten van deze prachtige tuin.” Een praatje maken, ergens gaan zitten of juist in je eentje rondlopen: het moet volgens hem allemaal kunnen.
Ook kunst heeft de afgelopen jaren een steeds grotere plek gekregen in de Hortus. De collectie wisselt regelmatig. Volgens communicatiemedewerker Mischa den Drijver versterken natuur en cultuur elkaar. “De combinatie met cultuur wordt steeds meer en beter”, zegt ze. “Door de planten die hier in de tuin staan mooi samen te laten komen met kunst, komen de verhalen alleen maar beter over. Want achter al deze planten en kruiden zitten zoveel verhalen.”
Daarnaast zijn er lessen voor kinderen, rondleidingen, een winkel en een Kascafé. En lang niet iedereen komt speciaal voor de botanische collectie naar de Berenkoog. Dat bleek eerder bijvoorbeeld toen de ijsvogels bij Hortus Alkmaar duizenden kijkers trokken en vogelaars speciaal naar de tuin kwamen om ze te zien. Dat blijkt ook tijdens het jubileum. Sommige bezoekers kennen de tuin inmiddels goed en komen regelmatig terug voor een rondje en de rust, terwijl anderen de verjaardag juist aangrijpen om voor het eerst eens binnen te kijken.
Vrijwilliger Ellen hoeft niet lang na te denken over wat de plek bijzonder maakt. Ze werkt er inmiddels drie jaar. “Kijk om je heen! Alles is hier prachtig. Groen, rust, alles wat je zoekt is hier.” (tekst gaat door onder de foto)
Dat er überhaupt nog een Hortus is om doorheen te wandelen, was vijftien jaar geleden niet vanzelfsprekend. De tuin werd oorspronkelijk aangelegd door farmaceutisch producent VSM voor het kweken van planten voor geneesmiddelen. Toen het bedrijf in 2011 de productie naar Duitsland verhuisde, dreigde de tuin te verdwijnen.
Een groep oud-medewerkers en betrokken mensen uit de omgeving wilde dat niet laten gebeuren. Zij kwamen in actie om de tuin en de bijzondere plantencollectie te behouden en namen het stokje over. Wat jarenlang een productietuin van VSM was geweest, kreeg zo een nieuw leven.
“Vroeger was het echt alleen maar planten, maar nu is het een mooi geheel en een echte botanische tuin”, zegt Den Drijver. En waar vrijwilligers vijftien jaar geleden aan de basis stonden van die doorstart, zijn ze nog altijd onmisbaar. Inmiddels zijn er vijf vaste medewerkers en ongeveer 120 vrijwilligers actief. (tekst gaat door onder de foto)
Ten Winkel rekent zichzelf nadrukkelijk tot die laatste groep. Toen hij begon, zag hij veel enthousiasme, maar vond hij dat er meer structuur nodig was. Inmiddels pakken vrijwilligers volgens hem veel meer zelfstandig op. Dat scheelt behoorlijk: in het begin was hij naar eigen zeggen zes dagen per week in de Hortus te vinden. “Ik zeg altijd: een goede manager wordt op een gegeven moment overbodig. En dat wordt steeds een beetje meer zo.”
Wanneer hem wordt gevraagd waar hij na al die veranderingen het meest trots op is, volgt het antwoord direct. Niet de collectie. Niet de kunst. Ook niet de tuin zelf. “De mensen. Hoe iedereen hier zijn of haar steentje bijdraagt en hoe iedereen zijn plek hier vindt, vind ik echt heel mooi”, vervolgt hij. “Het is zo’n prachtige plek dat ik gewoon trots ben op alles wat we hier hebben gedaan.”
Tijdens het jublieum worden vrijwilligers van het eerste uur even extra in het zonnetje gezet. Zo ook Theo. Hij weet als weinig anderen hoeveel er in vijftien jaar is veranderd. Hij is vanaf het begin betrokken, eerst negen jaar als betaalde kracht en inmiddels zes jaar als vrijwilliger. Uit de beginperiode is hem vooral één woord bijgebleven: vertrouwen. “Er kon nog een hoop gebeuren, maar er was vertrouwen. Vertrouwen is een groot woord. En dat geeft energie.” (tekst gaat door onder de foto)
Toen hij na negen jaar stopte met zijn betaalde werk, zei hij zelf hetzelfde: “Ik heb er vertrouwen in.” Zes jaar later is dat niet verdwenen. Integendeel. Theo ziet een organisatie die steeds ambitieuzer wordt. Een van die ambities ligt op museaal gebied. Hortus Alkmaar werkt aan plannen om zijn verhalen en collectie ook op die manier beter voor het voetlicht te brengen. “Prachtig hoe ambitieus Hortus is”, vindt Theo. “Het is een grote broek die we met elkaar aantrekken. Maar we doen het goed.”
En zo gaat het vijftien jaar na de redding van de tuin allang niet meer alleen over wat er groeit. De planten vormen de basis, maar daaromheen is een plek ontstaan waar vrijwilligers werken, kinderen leren, kunst een podium krijgt en bezoekers soms simpelweg een bankje zoeken om even tot rust te komen.
Ten Winkel hoeft dan ook niet lang na te denken wanneer hij Hortus Alkmaar moet omschrijven zonder het woord plantentuin te gebruiken. “Een thuis voor iedereen die het als thuis zou willen hebben.”